به گزارش ادارهکل روابط عمومی و امور بینالملل نهاد کتابخانههای عمومی کشور، به مناسبت سالروز ولادت حضرت رسول اکرم (ص)، مهدی خطیبی؛ نویسنده، پژوهشگر و کارشناسمسئول معاونت توسعه کتابخانهها و ترویج کتابخوانی، کتاب «وقتی دلی» نوشته محمدحسن شهسواری را مرورنویسی کرده است.
مشخصات کتاب
عنوان: «وقتی دلی»
نویسنده: محمدحسن شهسواری
ناشر: انتشارات شهرستان ادب
سال انتشار: ۱۴۰۰
موضوع: زندگی و سیره مصعب بن عمیر، نخستین سفیر پیامبر(ص) و تقابل آسایش اشرافی با انتخاب ایمانی
ژانر: رمان تاریخی / داستان زندگینامهای
زمان تقریبی مطالعه: ۱۱ ساعت
مقدمه
محمدحسن شهسواری، رماننویس شناختهشدهٔ ادبیات معاصر که پیش از این با آثاری چون «پاگرد» و «شب ممکن» چهرهای تثبیتشده در داستاننویسی شهری و روانکاوانهٔ ایران داشت، در «وقتی دلی» به سراغ تجربهای متفاوت رفته است: رمان تاریخیِ صدر اسلام.
بافتار اثر بر کشاکش دو هستیِ ناسازگار استوار است: هستی تنآسا و بیدرد «مصعبِ اشرافی» و هستی جستوجوگر و پرهزینهٔ «مصعبِ ایمانآورده».
مؤلف با نشاندن این دو تصویر از یک انسان در برابر هم، پرسشی بنیادین پیش میکشد: «زیستن حقیقی» در برابر «آسایش موروثی» چه بهایی دارد؟ همین جابهجایی از داستاننویسی شهری به رمان تاریخیِ دینی، «وقتی دلی» را به آزمونی جذاب بدل میکند: آیا قواعد رماننویسی مدرن ــ شخصیتپردازی درونی، کشمکش روانی، جزئینگری در صحنه ــ میتواند به خدمت روایتی درآید که مواد خام آن در کتابهای سیره و طبقات خفته است؟
خلاصه محتوایی
داستان روایت زندگی مصعب بن عمیر است که بر مدار یک انتخاب سرنوشتساز میگردد. مصعبِ آغاز رمان، جوانی است غرق در تنآسایی، خوشپوشترین جوان مکه، محبوب مادر، معطر و آراسته، و آسوده از هر پرسشی. مصعبِ پایان رمان، سفیری است ژندهپوش که در دامنه اُحد، پرچم به دست، جان میبازد.
روایت از مواجهه این جوان اشرافی با دعوت پیامبر (ص) آغاز میشود، ایمانِ پنهانی در خانه ارقم، رویارویی سهمگین با مادر ــ خُناس بنت مالک، زنی که عشق مادرانه و تعصب قبیلهای در او به هم آمیخته ــ حبس، هجرت به حبشه، و سرانجام مأموریت تاریخی به یثرب که سرآغاز گسترش اسلام در مدینه شد. شهسواری فاصلهٔ میان این دو تصویر را با تمرکز بر «چگونگی» تحول، نه صرفاً «چیستیِ» رخدادها، روایت میکند.
تحلیل ساختاری
زاویهٔ درونی: قوت اصلی اثر در انتخاب منظر روایت است. شهسواری بهجای گزارشِ بیرونیِ رخدادهای کلان، دوربین را بر یک زندگی فردی تنظیم میکند. پرسش خواننده این نیست که مصعب چه خواهد شد ــ خواننده آشنا با سیره، پایان را از آغاز میداند ــ بلکه این است که او هر گام این مسیر را با چه حالی برداشته است.
ستون فقرات عاطفی: کشمکش مصعب با مادر دراماتیکترین قطب رمان است. مادری که فرزندش را حبس میکند نه از سرِ کینه، که از سرِ محبتی مالکانه؛ و فرزندی که ترکش میکند نه از سرِ عاق، که از سرِ وفاداری به حقیقتی بزرگتر. همین دوسویگی است که رمان را از قهرمانپردازی تخت و شعاری دور نگه میدارد.
ساختار خطی: روایت بر محور زمانی زندگی مصعب پیش میرود: مکه پیش از دعوت، خانه ارقم، حبشه، یثرب، بدر و اُحد. تعلیق از سطح «حادثه» به سطح «تجربه» منتقل شده است. فصلهای مربوط به سفارت مصعب در یثرب از درخشانترین بخشهای کتاب است؛ جایی که رمان نشان میدهد گسترش اسلام در مدینه نه با شمشیر، که با تلاوت، مدارا و هوشمندی یک جوان بیستوچندساله رقم خورد.
نثر و فضاسازی: نثر رمان فارسیِ پاکیزه و آهنگینی است که میان فضای کهن روایت و ذائقه خواننده امروز تعادل برقرار میکند. توصیفهای مکه و یثرب ــ کوچهها، بازارها، مناسبات قبیلهای ــ حاصل پژوهشی محسوس است و به رمان بافتی ملموس میبخشد.
محدودیتهای اثر: آهنگ روایت در نیمه نخست، بهویژه در فصلهای مکهٔ پیش از ایمان، گاه کند میشود. التزام نویسنده به روایات تاریخی نیز در پارهای صحنهها دست خیال داستانی را بسته است و برخی شخصیتهای فرعی در حد نام و کارکرد باقی میمانند. این البته بهایی است که هر رمان تاریخیِ وفادار به منابع میپردازد و شهسواری آگاهانه جانب امانت را گرفته است.
مخاطب هدف
خواندن این کتاب را به سه گروه میتوان با اطمینان پیشنهاد کرد: جوانانی که در رمان بهدنبال چیزی بیش از سرگرمیاند و پرسشهای هویتی خود را در آینهٔ داستان میجویند؛ خانوادههایی که در پی متنی مشترک برای گفتوگو درباره سیره نبویاند؛ و علاقهمندان ادبیات داستانی که میخواهند ببینند رماننویسی حرفهای وقتی به سراغ تاریخ مقدس میرود، چه میکند.
مقایسه با آثار همرده
«وقتی دلی» در جایگاهی میان «رمان تاریخی وفادار به منابع» و «داستان روانشناختی» میایستد. در مقایسه با «محمد (ص)» ابراهیم حسنبیگی که تاریخ را از چشم راویِ بیرونیِ بدگمان مینگرد، «وقتی دلی» مسیر عکس را میپیماید: تاریخ را از درونِ جانِ یک نومسلمان روایت میکند و بهجای «مشاهده» ایمان، «تجربه» ایمان را پیش چشم میگذارد.
همین تفاوت منظر، دو کتاب را مکمل یکدیگر ساخته است. تفاوت بنیادین «وقتی دلی» با دیگر رمانهای زندگینامهای دینی آنجاست که بهجای تکیه بر «کنش» و حادثه، بر «وضعیتِ درونی» متمرکز است؛ وضعیت روحی کسی که همهچیز را برای چیزی بیاندازه بزرگتر واگذاشته است.
کارکرد در ترویج خواندن و سواد رسانهای
«وقتی دلی» در جایگاه ابزاری برای مشاوره خواندن، از همان صفحات نخست خواننده را با پرسشی روبهرو میکند که هیچ مشاور کتابی نمیتواند بهجای او پاسخ دهد: بر سر حقیقت، از چه میتوان گذشت؟ این پرسش، نقطهٔ آغاز گفتوگوی مشاور با خواننده است. از منظر ترویج خواندن، این کتاب چند کارکرد مستدل دارد:
۱. پل میان سیره و ادبیات داستانی: بسیاری از مخاطبان بهویژه جوانان با گزارشهای خشک تاریخی ارتباط برقرار نمیکنند. «وقتی دلی» با استفاده از ابزار رمان (کشمکش، فضا، عاطفه)، سیره را از متون سرد به تجربهٔ زیسته بدل میکند و خواننده را از مصرفکننده محض اطلاعات به همراهِ لحظاتِ مصعب ارتقا میدهد.
۲. تقویت «نگرش تحلیلی» به تاریخ: رمان بهدلیل ساختار درونیاش، خواننده را ناگزیر میکند که از سطح «چه شد» به لایه «چرا شد» برود. این همان هدفی است که در مشاوره خواندن برای پرورش خواننده متفکر دنبال میشود.
۳. سواد رسانهای: تفکیک بازنمایی از واقعیت: خواندن رمانهای تاریخی مستند نظیر اثر شهسواری، به مخاطب میآموزد که چگونه میتوان میان واقعیت تاریخی (فاکت) و بازنمایی داستانی (خیال) تفکیک قائل شد. خوانندهای که این مرز را در یک رمان باکیفیت تشخیص دهد، در برابر روایتهای رسانهای و برساختههای تاریخی در فضای مجازی نیز مجهزتر خواهد بود.
۴. زمینهسازی برای گفتوگوی بیننسلی: «وقتی دلی» بهدلیل تمرکز بر موضوعاتی چون «اراده فردی»، «تقابل با خانواده برای آرمان» و «جستوجوی معنا»، منبعی عالی برای جلسات جمعخوانی خانوادگی و گروهی است. این کتاب بستری فراهم میکند تا والدین و فرزندان درباره مفاهیمی چون «ایمان» و «وفاداری» نه در خلاء، بلکه بر بستر یک داستان جاندار گفتوگو کنند.
جمعبندی
«وقتی دلی» نشان میدهد که رمان دینی، اگر ابزار داستان را جدی بگیرد، نه به وعظ فرومیغلتد و نه به تحریف؛ بلکه پلی میشود میان دلِ خواننده و تاریخی که گمان میکرد از او دور است. یحیی یثربی با ظرافتی درخور (در آن اثر) و محمدحسن شهسواری در این رمان، هر دو کوشیدهاند انسانی را از دل غبار تاریخ بیرون بکشند که برای انسان امروز حرفهای جدی دارد. «وقتی دلی» تجربهای است که با بستن کتاب پایان نمیگیرد؛ پرسش مصعب ــ «بر سر حقیقت، از چه میتوان گذشت؟» ــ با خواننده میماند. برای کسانی که در پی ادبیاتی هستند که «توصیفهای ملموس» و «کشمکشهای عمیق اخلاقی» را یکجا داشته باشد، این کتاب انتخابی بیبدیل است.
